Các vị trí trong bóng đá không còn đơn thuần là những con số khô khan trên sơ đồ chiến thuật nữa. Thời của một trung vệ chỉ biết phá bóng, một tiền vệ chỉ biết chuyền và một tiền đạo chỉ biết sút đã qua rồi. Bóng đá hiện đại đòi hỏi sự đa năng, nơi một thủ môn có thể là người phát động tấn công đầu tiên, một hậu vệ biên lại là chân kiến tạo hàng đầu, và một số 9 ảo có thể làm rối loạn cả hàng phòng ngự đối phương mà không cần chạm bóng. Việc hiểu rõ vai trò của từng cầu thủ trên sân giờ đây phức tạp nhưng cũng thú vị hơn bao giờ hết.
Thủ Môn (GK) – Hơn Cả Một Chốt Chặn Cuối Cùng
Thủ môn bây giờ không chỉ đứng trong khung gỗ đợi việc. Họ là điểm khởi đầu của mọi đường lên bóng, là một trung vệ quét bất đắc dĩ và đôi khi là cả một chuyên gia tâm lý cho hàng phòng ngự.
Vai trò truyền thống: Phản xạ và chỉ huy
Đây là những yêu cầu cơ bản nhất. Một thủ môn giỏi phải có phản xạ như điện xẹt để cản phá những cú sút không tưởng. Khả năng ra vào hợp lý và chỉ huy hàng phòng ngự, hò hét sắp xếp vị trí cho đồng đội là thứ không thể thiếu. Những huyền thoại như Iker Casillas hay Gianluigi Buffon là đỉnh cao của trường phái này, họ là những bức tường thành đúng nghĩa.
“Thủ môn quét” (Sweeper-Keeper): Yêu cầu của bóng đá hiện đại
Cuộc cách mạng của Johan Cruyff và sau này là Pep Guardiola đã thay đổi tất cả. Họ yêu cầu thủ môn phải biết chơi chân, dám dâng cao khỏi vòng cấm để bọc lót cho hàng thủ và tham gia vào việc luân chuyển bóng. Manuel Neuer chính là người định nghĩa lại vị trí này, và sau đó là những Alisson Becker hay Ederson Moraes của Premier League đã nâng nó lên một tầm cao mới.
Chơi chân: Từ điểm yếu thành vũ khí
Theo kinh nghiệm của tôi, một thủ môn chơi chân tốt có giá trị không khác gì một tiền vệ kiến thiết lùi sâu. Một đường chuyền dài chính xác từ Ederson có thể loại bỏ toàn bộ tuyến giữa của đối thủ, tạo ra một cơ hội tấn công chỉ trong vài giây. Đây là sự khác biệt lớn nhất giữa bóng đá kim tiền và phần còn lại.
Hàng Phòng Ngự (DF) – Nền Tảng Của Mọi Chiến Thắng
“Tấn công giúp bạn thắng trận đấu, phòng ngự giúp bạn thắng cả mùa giải”. Câu nói kinh điển của Sir Alex Ferguson chưa bao giờ sai. Nhưng hàng phòng ngự hiện đại còn làm được nhiều hơn thế.
Trung vệ (CB): Từ “máy chém” đến “người kiến tạo”
Ngày xưa, trung vệ chỉ cần cao to, không chiến tốt và xoạc bóng dứt khoát là đủ. Những Nemanja Vidić hay Paolo Maldini là biểu tượng của sự chắc chắn. Nhưng giờ đây, các đội bóng lớn đòi hỏi một trung vệ phải biết chuyền bóng, thoát pressing và phát động tấn công. Virgil van Dijk của Liverpool hay John Stones của Man City là những ví dụ điển hình cho mẫu trung vệ toàn năng này.
Hậu vệ cánh (Full-back/Wing-back): Mũi khoan từ hai biên
Đây có lẽ là vị trí có sự tiến hóa mạnh mẽ nhất. Từ những người chỉ lo phòng ngự biên, hậu vệ cánh giờ đây là những mũi tấn công cực kỳ quan trọng. Họ phải có tốc độ, thể lực dồi dào để lên công về thủ không biết mệt mỏi. Hãy nhìn vào những gì Trent Alexander-Arnold hay Achraf Hakimi làm được, họ kiến tạo còn nhiều hơn cả tiền vệ.
Hậu vệ biên ảo (Inverted Full-back): “Phát minh” của Pep
Để chống lại các pha phản công vào trung lộ, Pep Guardiola đã kéo các hậu vệ biên của mình bó vào trong chơi như những tiền vệ trung tâm khi đội nhà có bóng. Điều này giúp kiểm soát tuyến giữa tốt hơn và tạo ra sự áp đảo về quân số. Kyle Walker hay trước đây là Philipp Lahm đã thực hiện vai trò này một cách hoàn hảo.
So sánh tại V-League
Ở Việt Nam, chúng ta có thể thấy hình bóng của một wing-back hiện đại qua Đoàn Văn Hậu hay Vũ Văn Thanh. Họ có khả năng công thủ toàn diện và là một phần không thể thiếu trong sơ đồ 3-5-2 hay 5-3-2 quen thuộc của đội tuyển Việt Nam dưới thời HLV Park Hang-seo.
Hàng Tiền Vệ (MF) – Trái Tim Của Trận Đấu
Kiểm soát được tuyến giữa là kiểm soát được cả trận đấu. Đây là nơi diễn ra những cuộc chiến không khoan nhượng về thể chất, kỹ thuật và cả trí tuệ.
Tiền vệ phòng ngự (CDM): Mỏ neo và máy quét
Vị trí này được chia làm hai trường phái chính:
- Máy quét (Ball-winning midfielder): Nhiệm vụ chính là săn bóng, phá lối chơi của đối thủ. N’Golo Kanté là định nghĩa hoàn hảo cho vai trò này.
- Tiền vệ kiến thiết lùi sâu (Deep-lying playmaker/Regista): Lùi sâu nhận bóng từ hàng thủ, điều tiết nhịp độ và tung ra những đường chuyền chết chóc. Andrea Pirlo hay Sergio Busquets là những bậc thầy.
Tiền vệ trung tâm (CM): Con thoi và bộ não
Đây là vị trí đa dạng nhất. Có thể là một tiền vệ con thoi (Box-to-Box) với nền tảng thể lực vô tận như Steven Gerrard, chạy khắp mặt sân. Hoặc cũng có thể là một tiền vệ điều phối (Advanced Playmaker) như Kevin De Bruyne, người có bộ não của một kiến trúc sư và đôi chân của một nghệ sĩ.
Tiền vệ tấn công (CAM): “Số 10” cổ điển và hiện đại
“Số 10” cổ điển là những nghệ sĩ thực thụ, chơi tự do phía sau tiền đạo, không cần tham gia phòng ngự nhiều. Zinedine Zidane hay Mesut Özil là những ví dụ. Tuy nhiên, bóng đá pressing hiện đại đang dần “giết chết” vai trò này.
Cá nhân tôi không tin “Số 10” đã chết
Nhiều người cho rằng vai trò “số 10” đã lỗi thời. Nhưng cá nhân tôi không tin như vậy. Nó chỉ biến đổi thôi. Thay vì một cầu thủ đứng im ở một vị trí, vai trò kiến thiết giờ đây được san sẻ cho các tiền vệ trung tâm, tiền đạo lùi sâu hay thậm chí là hậu vệ biên. Bản chất của sự sáng tạo vẫn ở đó, chỉ là nó không còn gói gọn trong một vị trí duy nhất nữa.
Hàng Tiền Đạo (FW) – Những Kẻ Định Đoạt Số Phận
Công việc của họ rất đơn giản: ghi bàn. Nhưng cách họ thực hiện nó lại vô cùng đa dạng và phức tạp.
Trung phong cắm (ST/CF): Poacher vs. Target Man
- Poacher (Kẻ săn bàn): Sống trong vòng cấm, chỉ chờ đợi một cơ hội nhỏ nhất để dứt điểm. Filippo Inzaghi hay Ruud van Nistelrooy là những ví dụ điển hình.
- Target Man (Tiền đạo mục tiêu): Cao to, làm tường, không chiến tốt, tạo không gian cho đồng đội. Olivier Giroud là hình mẫu còn sót lại của trường phái này.
Tiền đạo cánh (Winger): Từ tạt cánh đến dứt điểm
Tiền đạo cánh cổ điển thường bám biên và tạt bóng (ví dụ như David Beckham). Còn tiền đạo cánh hiện đại (Inside Forward) lại có xu hướng đi bóng vào trung lộ và tự mình dứt điểm. Mohamed Salah, Son Heung-min hay Cristiano Ronaldo ở giai đoạn cuối sự nghiệp là những bậc thầy trong vai trò này.
“Số 9 ảo” (False Nine): Cuộc cách mạng chiến thuật
Thay vì dùng một trung phong cắm thực thụ, HLV sẽ sử dụng một cầu thủ có xu hướng lùi sâu, kéo theo trung vệ đối phương và tạo khoảng trống cho các tiền đạo cánh băng lên. Lionel Messi dưới thời Pep Guardiola tại Barcelona chính là “số 9 ảo” hay nhất lịch sử.
Vai Trò Lai (Hybrid Roles) – Xu Hướng Tất Yếu
Bóng đá hiện đại xóa nhòa ranh giới giữa các vị trí. Các cầu thủ ngày càng đa năng và đảm nhiệm những vai trò rất đặc thù.
Mezzala: Tiền vệ con thoi lệch
Một dạng tiền vệ trung tâm nhưng có xu hướng chơi dạt ra khoảng trống giữa trung lộ và biên (half-space). Họ vừa hỗ trợ phòng ngự, vừa có khả năng xâm nhập vòng cấm và tạo đột biến. Kevin De Bruyne thường xuyên chơi ở vai trò này.
Trequartista: Nghệ sĩ giữa các tuyến
Là một biến thể của “số 10”, chơi ở khoảng trống giữa hàng tiền vệ và hàng hậu vệ đối phương. Họ ít tham gia phòng ngự hơn nhưng là nguồn sáng tạo chính. Francesco Totti là một Trequartista huyền thoại.
Raumdeuter: “Kẻ cắp không gian”
Đây là vai trò độc nhất vô nhị được tạo ra bởi và dành cho Thomas Müller. Một cầu thủ không mạnh về tốc độ hay kỹ thuật nhưng có trí thông minh không gian siêu việt, luôn biết cách tìm ra khoảng trống để nhận bóng và ghi bàn hoặc kiến tạo.
Kết luận
Hiểu về các vị trí trong bóng đá hiện đại không chỉ là việc đọc một sơ đồ. Đó là việc nhận ra sự linh hoạt, sự hoán đổi vai trò liên tục và trí tuệ chiến thuật đằng sau mỗi bước chạy. Từ một thủ môn quét phát động tấn công, một hậu vệ biên ảo kiểm soát tuyến giữa, cho đến một số 9 ảo làm xáo trộn hàng thủ, bóng đá ngày nay là một ván cờ phức tạp và đầy biến ảo. Việc nhận ra những chi tiết nhỏ này sẽ khiến trải nghiệm xem bóng đá của bạn trở nên sâu sắc và thú vị hơn rất nhiều.